Céard é seo?

An t-eagrán is déanaí

Cartlann

Comórtas

Ordú

Teagmháil

Cóipcheart

Údar-lann

Aíonna

Urraíocht

Naisc


Manuail de Litríocht na Gaeilge. Faisicil 1. Ar imeall an Choncais, 1500,
le Breandán Ó Doibhlin


á mheas ag Pádraig Ó Gormaile


Ó am go chéile tagann leabhar ar an saol a chuireann ar ár gcumas dhá bheart a chur i gcrích in aon ghníomh amháin, trí athbhreithniú a dhéanamh ar an méid a cheaptar a bheith ar eolas cheana féin agus léim a thabhairt chun cinn ag an am céanna.

B'amhlaidh don léarmheastóir seo, nach bhfuil aon bhaint gairmiúil aige le léann na Gaeilge ná léann na hÉireann, nuair a d'fhoilsigh an Doibhlineach Fabhalscéalta La Fontaine (Coiscéim, 1997). Athlonnaíonn na haistriúcháin úd bun-ábhar an fhile Fhrancaigh ón 17ú aois isteach i gceartlár Gaeilge na 20ú haoise. Roimhe sin is féidir a rá go raibh an gnó céanna déanta aige maidir le teanga an 17ú aois a chur chun fónaimh don Ghaeilge i Smaointe le Blaise Pascal (Coiscéim, 1994).

Ó shin nochtaigh Montaigne. Deascán as na hAistí (Coiscéim, 2001) gnéithe nua den téacs cáiliúil úd mar tugann stíl bréag-shimplí Montaigne chun suntais glinne teangan agus cuir in iúl na Gaeilge féin i réimse na smaointe fealsúnacha pearsanta; rud a shíolraíonn as an 16ú haois ar Mhór-Roinn na hEorpa. Idir an dá linn chuir an foclóir analógach rí-úsáideach úd Gaoth an Fhocail (Sáirséal Ó Marcaigh/Coiscéim, 1998) le stór focal an scríbhneora agus an teangeolaí Ghaeilge, ag tabhairt chun solais an saibhreas a bhí ceilte ag nósanna úsáide stairiúla na teangan scríofa agus labhartha.

Beart réabhlóideach atá déanta ag an Doibhlineach sa mhéid thuas (nach bhfuil luaite ann ach cuid de na haistriúcháin atá curtha i gcrích aige), gan trácht fiú ar na scríbhinní critice a tháinig uaidh ó na seascaidí anall, ná an saothar cruthaitheach liteartha a spreagann an léitheoir i gcónaí chun macnaimh le pléisiúr focal agus íomhánna. Bíodh 'fhios againn nach uathghiniúint a bhí anseo, ach rogha bunúsach a glacadh i bhfad siar ag fear litríochta agus teangeolaí gur múinteoir go smior é fosta.

Sin an fáth gur féidir a mhaíomh gur leabhar éabhlóideach é an leabhar is déanaí uaidh, Manuail de Litríocht na Gaeilge, mar, cé go bhfuil sé bunaithe ar ábhar a bhí ann cheana, cuireann sé leis sa chaoi go gcuireann sé ar ár gcumas sracfhéachaint agus tusicint úr a sholáthar ar an tobar liteartha as a shíolraíonn an traidisiún. Agus ní beag sin.

Ní hé seo an chéad uair a rinneadh obair dá shórt i gcás na Gaeilge. Tá fáil ar Tobar Fíorghlan Gaedhilge. Deismireachta na Teangadh. 1450-1853, (Faoi Chomhartha na dTrí gCoinneal, 1939), le Colm Ó Lochlainn le cúig bliana agus trí scór anuas ina bhfuil fáil ar rogha fairsing sleachta gan chúlra. Ceithre bhliain déag ó shin chuir Seán de Fréine cnuasach liteartha amach a chlúdaíonn an tréimhse ón séú haois go dtí an fichiú haois, Croí Cine. Dréachtíní agus Sleachta as Litríocht na Gaeilge (An Clóchomhar, 1990), ina leantar ord na dtéamaí seachas ord croineolaíoch. (Táim fíor-bhuíoch do mo chairde acadúla Gaeilge i bhfad agus i gcéin a threoraigh i dtreo an dá leabhar seo mé). Dá fheabhas iad siúd ní hionann iad agus an leabhar nua seo ón Doibhlineach, faisicil nach bhfuil ann ach an chéad cheann de shraith leabhar ar litríocht na Gaeilge; tá an dara cheann á ullmhú ag an údar faoi láthair le haghaidh na tréimshe 1534-1616.

Míníonn an Doibhlineach an cúlra liteartha Eorpach agus dúchasach as a shíolraíonn litríocht na Gaeilge ó 1500 ar aghaidh. Cuireann sé ar fáil in aistriúcháin nua-aimseartha, le glinneacht teangan, na foinsí a bhí á léamh ag aicme liteartha dhúchasach na tíre ar feadh céad bliain díreach roimh thitim an oird Ghaelaigh tar éis Cath Chionn tSáile. Ins an 'Réamhrá' cuireann sé roimhe go humhal 'dúthracht a mhúscailt i bpobal na Gaeilge (...) i leith litríocht chlasaiceach a dtíre.' Is léir ó na sleachta, agus mínítear é go soiléir san 'Ionadacht' ag tús an leabhair, go raibh ábhar Eorpach 'na 'Laidneach' nó na 'bhFrainceach'' ar fáil go coiteanta in Éirinn ón 12ú haois ar aghaidh ag an aicme liteartha, an mionlach úd a raibh scríobh agus léamh acu.

De réir mar a leath an t-ábhar liteartha Eorpach ar fud Mhór-Roinn na hEorpa ag deireadh na Meánaoise cruthaíodh sibhialtacht agus idéal úr a sníodh isteach in Éirinn i gcultúr ársa a bhí buan, folláin go fóill. Tá an t-ábhar roinnte anseo idir ábhar dúchasach agus ábhar ón choigrích. Tá an rómáns meánaoiseach ann idir litríocht taistil agus finscéalta; tá filíocht ócáideach, ghrá, dhrámátúil agus oifigiúil le fáil; tá litríocht chráifeach ann agus litríocht léannta fosta, idir fhealsúnacht agus míochaine. Léiríonn na sleachta éifeacht na teangan Gaeilge agus í ag cur in iúl smaointe agus eolaíocht an ama.

I dteannta an ábhair féin atá anseo agus an cúlra rialta, beacht, néata atá le fáil ar fud an leabhair, tá suáilcí ar leith ag an chéad fhaisicil seo den Manuail a mheabhraíonn don léitheoir treoir-leabhair liteartha ó thraidisiúin Eorpacha eile (Lagarde et Michard na Fraince mar shampla). Tá léaráidí galánta, cuid acu daite, a chuireann in iúl an t-ábhar cultúrtha infheicthe a bhí comhaoiseach leis na téacsanna liteartha: léaráidí as lámhscríbhinní daite ag léiriú nósanna cogaidh, sóisialta agus fóillíochta; obair órchearda; ailtireacht chráifeach agus saeclárach; lámhscríbhinní an ama; agus tá ábhar rúndiamhrach, dúthomhaiste ar chlúdach tarraingteach an leabhair i bhfoirm rothán astralaíochta ón 16ú haois leis an scríobhaí Giolla Glas Ó Casaide.

Cé nach bhfuil sé mar aidhm ag an leabhar seo a bheith léannta tá cabhair ann don léitheoir mar sin féin trí chorr nóta ag bun an leathanaigh; tá 'Sanasán Téarmaí' agus leabharliosta gearr agus, mar chuidiú don mhúinteoir agus don dalta araon, tá ceisteanna simplí (na cinn is deacra i gcónaí) le cuid de na sleachta a dhíríonn aire an léitheora ar shuáilcí an téacs. Beidh muid ag súil go mór leis an chéad fhaisicil eile, le tuilleadh léaráidí, tuilleadh eolais faoi na foinsí agus tuilleadh treorach don mhac léinn litríochta atá i bhfolach i ngach léitheoir.

Coiscéim, 2003, 174 lch., E7.50.

Feasta, Márta 2004

Abhaile | barr | clár na míosa seo | ar ais