Céard é seo?

An t-eagrán is déanaí

Cartlann

Comórtas

Ordú

Teagmháil

Cóipcheart

Údair

Naisc

Ó Inse Orc go Cath Chluain Tarbh

le Niall Ó Murchadha



Bhí sé d’ádh orm saoire a chaitheamh an samhradh seo caite in Inse Orc. Ar nós a lán daoine as an tír seo, ba bheag a bhí ar eolas agam faoin ngrúpa oileán seo taobh thuaidh de mhórthír na hAlban. Is trua sin, mar cés moite d’áilleacht na radharcanna tíre agus farraige, is geall le hiarsmalann mhór gach oileán díobh, tá an oiread sin iarsmaí seandálaíochta iontu.

Ar ndóigh, tá cloiste ag an domhan mór faoi Skara Brae, ceann de na lonnaíochtaí daonna is sine agus is iomláine san Eoraip, atá le feiceáil ar an bpríomhoileán (Mainland, mar a thugann muintir Orc air). Ach tá samplaí go leor eile dá leithéid, agus d’an-chuid séadchomharthaí réamhstaire eile, le feiceáil ar an oileán céanna agus ar gach oileán eile chomh maith.

Agus é ar chomhaois le Brú na Bóinne ach gan bheith chomh mór leis ar an taobh amuigh, tá an tuama seomrach ar a dtugtar Maes Howe. Tógadh an seomra mór laistigh de bhloic ollmhóra a tugadh ann as láthair atá na mílte slí ón tuama. Maítear go scallann an ghrian isteach sa seomra dorcha ar ghrianstad an gheimhridh. Seachas méid agus déanamh ealaíonta an tuama, is fiú breathnú ar na grafitti a ghrean roinnt Lochlannach i rúnscríbhinní ar na ballaí nuair a chuaigh siad isteach ann ar mhaithe le foscadh le linn doininne gheimhridh beagnach míle bliain ó shin. Níor seachnaíodh an ghraostacht an uair úd ach oiread, a deir na saineolaithe linn.

Murach an chuairt seo ar Inse Orc is dóigh go mbeinn dall fós agus dall go deo b’fhéidir ar an mbaint mhór a bhí ag na hoileáin seo le scéal na hÉireann i ndiaidh na ré órga misinéireachta nuair a chuir manaigh fúthu iontu agus ar fud Iarthar na hEorpa go léir. Agus ba trí thimpiste a thainig mé ar an eolas sin. Ar mhaithe leis an am a mheilt le linn dom a bheith ag fanacht go n-osclódh oifig éigin, chuaigh mé ag brabhsáil i siopa leabhar in Kirkwall, príomhbhaile Inse Orc.

Agus mar a tharlaíonn i gcás dá leithéid, níorbh fhada gur mheall leabhar amháin mé. Aistriúchán i mBéarla ar an Orkneyinga Saga a bhí ann, stair Iarlaí Orc agus a lucht leanúna ar feadh trí chéad bliain ó 900AD ar aghaidh. Íoslannach a scríobh an sága sa tSean-Ioruais go luath i ndiaidh na bliana 1200AD, a deirtear.

Is é an cleachtadh atá againne Éireannaigh i gcoitinne dearcadh ar an tionchar agus an scrios a d’imir na Lochlannaigh ar an saol in Éirinn, ní nach ionadh, agus níos annaimhe, ar an gcaoi a ndearna siad é sin ó thaobh na Lochlannach de.

Nuair a chuimhnímid orthu is mar fhoghlaithe fíochmhara cruálacha barbartha a fheictear dúinn iad. Agus ní féidir a shéanadh gur mar sin a bhí siad go rómhinic. Ach luann an Orkneyinga Saga gnéithe agus tréithe eile dá gcultúr: an chaoi a gcaithidís lena chéile mar, de réir an chuntais, bhí siad gach pioc chomh fíochmhar achrannach lena muintir féin agus a chaithidís leis na náisiúin eile a dtugaidís fúthu. Tá cur síos ann ar na haistir fhada a dhéanaidís seachas iad siúd a bhain le cúrsaí creachadóireachta – cuairteanna ar an Róimh, agus ar an Talamh Naofa tar éis dóibh glacadh leis an gCríostaíocht – cé nach léir gur chuir an creideamh nua mórán laincisí ar a gcuid imeachtaí píoráideacha go ceann i bhfad. Bhí beo-spéis ag na Lochlannaigh san fhilíocht agus sa cheol agus bhí an-mheas acu ar an skáld nó file proifisiúnta. Mar a mbeadh súil leis, is faoi ghníomhartha gaile agus gaisce, faoi chathanna fuilteacha ba mhó a chanadh na filí. Ach bíonn an file gafa anois is arís le téamaí eile freisin, amhail áilleacht mná agus na mothúcháin níos séimhe.

Agus is grinnchuntas atá ann ar imeachtaí míleata agus laethúla na ndaoine a bhí i gceannas ar Inse Orc ar feadh an ama sin go léir, mar aon le scéalta faoina lucht leanúna. Is iomaí tagairt atá san Orkneyinga Saga do na hionraí a rinneadh ar Éirinn amhail is nach raibh iontu ach mar a bheadh saoire ó bhaile ag na Lochlannaigh: agus an insint ar nós cuma liom.

Níos fearr ná duine ar bith eile díobh, léiríonn an cuntas ar eachtraí agus stíl mhaireachtála Svein Asleifarson, an duine ba rathúla agus ba cháiliúla mar chreachadóir, saol an Uigingigh:
‘Mar seo a mhaireadh Svein. Chaitheadh sé an geimhreadh sa bhaile ar (Oileán) Gairsay, áit a gcuireadh sé cóir ar ochtó fear ar a chostas féin. Bhí a halla ólacháin níos mó ná aon cheann eile in Inse Orc. San earrach bhíodh neart le déanamh aige agus cuid mhaith síl le cur – rud a ndéanadh sé cúram de é féin. Nuair a bhíodh an tasc sin déanta, d’imíodh sé leis (agus leis an ochtó fear seans!) ag creachadh in Inse Gall agus in Éirinn, feachtas a dtugadh sé turas an earraigh air. ‘Abhaile leis ansin, áit ar fhan sé go dtí go mbíodh na garraithe arbhair bainte agus an grán curtha isteach sna sciobóil. Ina dhiaidh sin d’imíodh sé leis ar ruathar arís agus ní fhilleadh sé go dtí deireadh an chéad mhí den gheimhreadh. Thugadh sé turas an fhómhair air sin.’
Ar thuras earraigh dá leithéid bhí cúig long mhóra aige. Chuir siad tús lena gcreachadh in Inse Gall. Bhí muintir na n-oileán chomh scanraithe rompu gur chuir siad a maoin i bhfolach i measc na gcarraigeacha agus faoin talamh. Ansin chuaigh Svein síos go hOileán Mhanainn ach ba bheag an chreach a d’aimsigh sé ann.

Go hÉirinn leo ansin mar ar thosaigh siad ag creachadh. Ar an mbealach ó dheas dóibh i dtreo Bhaile Átha Cliath, bhuail siad le dhá long trádála agus iad ag teacht as Sasana agus ualach mór éadaigh ar bord. Robáil Svein agus a chuid fear chuile rud a bhí acu agus níor fhág acu ach a gcuid éadaí. Ar an gcéad turas eile dá chuid mharaigh Lochlannaigh Bhaile Átha Cliath Svein.

Is geall le hachoimre ar úrscéal eachtraíochta an cur síos bríomhar a dhéantar sa sága ar an oilithreacht a rinne an tIarla Rognvald go dtí an Talamh Naofa. Sheol an tIarla as Inse Orc le cabhlach cúig long déag agus tar éis cuairt a thabhairt ar an Iorua i dtús báire, ghluais ó dheas bealach na hAlban, Sasana, na Fraince, na Spáinne trí Chaolas Gibraltar agus soir go dtí an ceann scríbe sa Tír Bheannaithe.

Ar ndóigh chuirfeadh fad an turais sin sna meánaoiseanna a sháith iontais ar dhuine ar bith sa lá inniu. Ach lena chois sin tugtar cuntas beomhar ar na heachtraí iomadúla a tharla don slua ar an tslí agus ar an dearcadh a bhí ag na Lochlannaigh ar ar tharla dóibh: conas mar ar thug Rognvald gean do bhanphrionsa óg san Fhrainc, agus mar a chuaigh a scéimh i gcion air agus ar a chuid fear ionas gur spreagadh iad chun na filíochta – rannta nach gceileann an drúis a mhúscail an bhean óg seo iontu.

Má bhí siad ar oilithreacht féin, ní fhéadfaidís nós seanbhunaithe a bhriseadh – gan dul i muinín na creachadóireachta ar dhaoine sa Spáinn, nach raibh iontu dáiríre ach ‘págánaigh’.

Déantar cur síos fada freisin ar an gcaoi ar ghabhadar long mhór Arabach ar chósta thuaidh na hAfraice agus conas mar ar chuireadar an criú uile chun báis, cés moite dá dtaoiseach. Tar éis an tsaoil ní raibh iontu siúd ach ‘Saraistíní de chuid Muhammad a dtugaimid ainchreidmhigh orthu.’ I ndiaidh do Rognvald agus dá lucht leanúna ómós a thabhairt in Iarúsailéim agus snámh in Abhainn na hIordáine, d’fhill siad abhaile bealach Chathair Chonstaintín agus na Róimhe agus thar talamh ansin chomh fada leis an Danmhairg. Ní ábhar iontais ar bith an éacht seo d’údar an tsága, ná ní dhéantar é a mholadh ar shlí ar bith as.

Tá an cur síos ar an bpáirt a d’imir an tIarla Sigurd in imeachtaí na hÉireann ar aon dul le gnáthghontacht an tsága. Níor ghá míniú a thabhairt do dhream a thuig a gcuid nósmhaireachtaí féin:

‘Chuaigh Sigurd go hÉirinn chun tacú le Rí Sitric na Féasóige Síodúla. Chas sé ar Shitric agus d’imigh le cath a chur ar Bhrian Rí na hÉireann. Tharla an cath ar Aoine an Chéasta. Ní raibh éinne sásta meirge an fhiaigh dhuibh a iompar agus bhí ar an Iarla é sin a dhéanamh é féin agus maraíodh é. Theith an Rí Sitric agus, cé go raibh an lá ag an Rí Brian, chaill sé a bheatha.’

Is dáta é Aoine an Chéasta 1014 a bhí ar eolas ag chuile dhuine geall leis a chuir críoch le bunscolaíocht náisiúnta sa stát seo go dtí tamall de bhlianta ó shin. Fuaireas amach i suirbhé beag a rinneas le deireannas ar roinnt daltaí sna chéad bhlianta meánscoile maidir lenar tharla sa bhliain áirithe sin agus faoin tábhacht a bhain leis i stair na hÉireann nach raibh aon eolas ag a lán de na daltaí faoi Chath Chluain Tarbh. Ar ndóigh, dá gceisteoinn grúpa eile seans go bhfaighinn freagraí eile ar fad.

Más amhlaidh daltaí iarbhunscoile dall ar an mórchuid ar imeachtaí na hAoine úd san aonú haois déag, nach léiríonn sé easnamh i múineadh stair na hÉireann, easnamh nár mhiste a chúiteamh roimh dheireadh na bliana seo ach go háirithe? Aisteach go leor, is beag comóradh ná ceiliúradh a rinneadh i mbliana ar an gcath úd ba mhó, b’fhuiltí agus ba chinniúnaí a troideadh in Éirinn riamh. Cés moite de na saothair ‘Cath Chluain Tarbh’ agus ‘Brian Boru’, le Cliodna Cussen agus Seán Duffy faoi seach, an tóstal dar teideal ‘The Battle of Clontarf’ a léiríodh i gCluain Tarbh féin níos luaithe i mbliana, agus an taispeántas cuimsitheach in Ard-Mhúsaeum na hÉireann a thugann léargas ar shaol agus ar shaíocht na Lochlannach, is beag aird a tugadh sna meáin agus go náisiúnta ar an eachtra ba mhó a tharla, ní in Éirinn amháin, ach ar fud na hEorpa fré chéile san aonú haois déag.

Ach ba thábhachtaí go mór leis na meáin chumarsáide agus le ceannairí agus lucht rialaithe na tíre i mbliana díriú ar an gcogadh mór ar cuireadh tús leis sa bhliain 1914, seachas breathnú siar naoi gcéad bliain roimhe sin i stair na hÉireann. Dá bhrí sin, ó thús na bliana reatha tugadh le fios don phobal go mba chogadh dár gcuid féin a bhí sa Chogadh Mór seachas cogadh gall le gaill, a raibh sé de mhí-ádh ar an iomarca Éireannach a bheith gafa ann. Agus ar an gcaoi sin ceileadh mórtheagmhas i stair a dtíre féin ar an aos óg, imeacht ar aithníodh a tábhacht sna tagairtí iomadúla comhaimseartha agus ar feadh na gcéadta bliain in annála na hÉireann agus i ságaí na Lochlannach.

Ó thús an ochtú haois agus ar feadh breis is dhá chéad bliain ina dhiaidh sin bhí muintir Iarthar na hEorpa céasta agus imeaglaithe ag an dream fíochmhar sin ar thug na scríbhneoirí Gaelacha Danair nó Lochlannaigh orthu. Ní fios go baileach céard ba chúis leis an mborradh mór a tháinig ar na daoine sin, ródhaonra nó eile, ach cibé cúis a bhain leis thosaigh buíonta díobh ag imeacht thar lear. I dtús báire d’fhágaidís a gcríocha féin chun foghanna obanna a thabhairt go mór mór faoi chóstaí Iarthar na hEorpa ina longa fada cogaidh. Saoir bháid, mairnéalaigh agus loingseoirí den scoth ab ea iad, agus iad in ann taisteal i bhfad agus go sciobtha chun ionradh a dhéanamh nó chun éaló ó bhroid nuair ba ghá sin.

Ar thóir creiche agus sclábhaithe a bhídís. Thugadaís fogha gan choinne faoi na mainistreacha, na hionaid ba mhó léinn, mharaídís na manaigh agus tar éis na hearraí líonmhara ba luachmhaire leo a ghoid, ba nós leo gach rud eile a chur trí thine agus na manaigh a chur chun báis. Is ábhar iontais é gur tháinig ceann ar bith de na lámhscríbhinní maisithe slán as an bhfraoch.

Murach an córas léinn dúchasach, scoileanna na mbard, a bheith díláithrithe mar a bhí sna hionaid éagsúla éigse agus i gcúirteanna na ríthe agus na dtaoiseach, is ar éigean go bhféadfadh an tsaíocht dhúchasach teacht slán as an slad a rinneadh. Le cois earraí luachmhara a ghoid, fuadaíodh daoine óga freisin.

As an tSualainn bhog na Lochlannaigh soir gur ghabh siad cuid mhaith den Rúis agus gur ghluais siad feadh na n-aibhneacha móra gur bhain Cathair Chonstaintín amach. Ón Danmhairg sheol siad siar díreach gur cuireadh cuid mhaith de Shasana faoina smacht. Dream eile fós díobh ghlac siad seilbh ar an limistéar sin den Fhrainc ar a dtugtar an Normainn (Normandy, críoch na ndaoine ón tuaisceart) air.

B’as an Iorua a tháinig an dream ba líonmhaire a chráigh muintir na hÉireann. Bealach na n-oileán aduaidh a ghlac siad. Agus tar éis dóibh Inse Sealtain agus Orc agus an Íoslainn a chur faoi chois, rinne siad amhlaidh le Gallaibh agus Oileáin Thiar na hAlban agus Oileán Mhanainn freisin. Bhí a dtionchar chomh mór sin sna limistéir a ghabh siad go ndeachaidh na teangacha dúchasacha, Gaeilge agus Pictis, i léig iontu agus tháinig an tSean-Ioruais ina n-áit. Athraíodh na seanlogainmneacha agus ligeadh i ndearmad iad. Cé gur athghaelaíodh iad in Inse Gall de réir mar a fuair ríthe na hAlban smacht ar na críocha Lochlannacha, mhair siad beo beathach riamh ó shin in Inse Orc agus Sealtain, agus ar ndóigh san Íoslainn. Agus chuir siad a gcóras riaracháin agus maireachtála féin i bhfeidhm go docht sna réigiúin sin, córas a mhair ar feadh beagnach sé chéad bliain ina dhiaidh sin sna hoileáin Albanacha is faide ó thuaidh.

De réir na gcuntas, chreach na foghlaithe seo Mainistir Reachlainn sa bhliain 795AD, agus níorbh fhada go ndearna siad amhlaidh fud fad chóstaí uile na hÉireann. Le himeacht aimsire thosaigh siad ag cur fúthu i longfoirt i gcuanta foscúla na hÉireann. Agus cés moite de Dhubh Linn agus Baile Átha Cliath, tá a rian le feiceáil sa leagan Béarla atá ar a lán logainmneacha in Éirinn amhail Cill Mhantáin, an tInbhear Mór, Léim an Bhradáin, Loch Garman, Port Láirge agus Luimneach, mar a raibh lonnaíochtaí acu.

Ba i mBaile Átha Cliath a bhí an lonnaíocht ba mhó ag na Lochlannaigh in Éirinn agus sa Bhreatain fré chéile, agus rinneadh leathnú uirthi go dtí go raibh ceantar mór máguaird mar chuid de Ríocht Bhaile Átha Cliath. Is léir ón iliomad iarsmaí a aimsíodh i mBaile Átha Cliath go mba cheardaithe oilte agus trádálaithe eachtrúla cumasacha iad a thaistil i bhfad is i gcéin ag díol is ag ceannach.

De réir a chéile tháinig na Gaeil agus na Lochlannaigh sa tír seo ar chomhthuiscintí. Ghlac sliocht na bhfoghlaithe leis an gCríostaíocht, chuir eolas ar an nGaeilge, rud is léir ó na leasainmneacha a bhí ag cuid acu, phós siad na Gaeil agus níorbh annamh gaol gairid idir na huaisle ar an dá thaobh. De réir Annála na gCeithre Máistrí, bhí Gormlaith, iníon rí Laighean, pósta i dtosach le hAmhlaoibh (Olaf) Cuarán, rí Bhaile Átha Cliath agus Eabhrac na Breataine (asar rugadh Sitric, rí Bhaile Átha Cliath nuair a troideadh Cath Chluain Tarbh). Ina dhiaidh sin phós Gormlaith Brian Bóraimhe, Rí na Mumhan agus Ardrí Éireann, asar rugadh a mac Donncha, a bhí ag troid san arm a chuir cath ar arm Shitric i gCluain Tarbh, agus a bhí ina rí ar an Mumhain ina dhiaidh sin. Bhí iníon le Brian pósta le Sitric. Tabhair fite fuaite air!

Dá mbeadh Sitric sásta a ríocht féin a rialú agus gan cur isteach ar ghnóthaí na ríochtaí a bhí ina thimpeall, seans nach dtarlódh Cath Chluain Tarbh riamh.

Ach ní raibh: arís is arís eile rinne Lochlannaigh Bhaile Átha Cliath iarracht a gcumhacht a leathnú tuilleadh thar na ríochtaí máguaird. Agus fuair Sitric tacaíocht mhíleata, ní hamháin óna chomhghuaillithe sna críocha Lochlannacha eile ach ó rí Laighean, a chol ceathrar féin chomh maith.

Ar cheann de na gnéithe is suntasaí a bhaineann le stair chasta achrannach ríochtaí iomadúla na hÉireann sa 10ú hAois, tá an teacht chun cinn a rinne ríshliocht Dál gCais, a raibh a gceannáras i gCeann Cora in aice le Cill Dalua, ar mhionríocht gan tábhacht í, ar aghaidh go ceannas Thuathmhumhan agus ina dhiaidh sin Ríocht na Mumhan agus Ardríocht Éireann. Is é Brian Bóraimhe an t- ionadaí is cáiliúla den sliocht. Tar éis cath a chur agus a bhuachan ar a liacht céile comhrac ar fud na tíre, bhí aitheantas mar ardrí Éireann bainte amach aige faoin mbliain 1011.

Cé gur ghéill ríthe na tíre a bheag nó a mhór d’fhorlámhas Bhriain, níor thug Sitric géillsine riamh dó. Ina ionad sin chuir sé gothaí bagracha air féin agus ghlac Brian leis an dúshlán dá údarás, mar bhí an baol ann, faoi mar a tharla i Sasana, go ngabhfadh na Danair ceannas iomlán na tíre chucu féin mura gcuirfí srian lena gcumhacht.

Chuige sin bhailigh Brian a chuid comhghuaillithe le chéile agus ghluais faoi dhéin Bhaile Átha Cliath. Rinne Sitric a chairde a ghairm freisin, agus tháinig na taoisigh Lochlannacha Sigurd, Iarla Orc, agus Bruadar as Oileán Mhanainn chun cabhrú leis tar éis dó, mar a deir Sága Njál, ardríocht na hÉireann a ghealladh dóibh beirt. Chuidigh na Laighnigh faoina rí Maolmórdha le feachtas a chol ceathrar Sitric freisin.

Troideadh an cath i gCluain Tarbh lámh le Baile Átha Cliath ar 23 Aibreán 1014 agus sheas sé ar feadh an lae ó mhaidin go hoíche agus imríodh ár ar an dá thaobh. Meastar gur maraíodh suas le 10,000 fear ann, a bhformhór mór i measc na Lochlannach, cuid mhaith díobh sin a báthadh nuair a rinne siad iarracht teicheadh go dtí a gcuid long. Cé go raibh an bua ag arm Bhriain, ba dhaor a d’íoc a theaghlach as: maraíodh Brian é féin, a mhac Murchadh agus a gharmhac Toirdhealach. Maraíodh na ceannairí Lochlannacha Sigurd agus Bruadar mar aon le Maolmórdha, rí Laighean. Níor ghlac Sitric páirt sa chath, ach d’fhan i mBaile Átha Cliath chun é a chosaint. Bhí sé fós ina rí ann nuair a fuair sé bás in 1036.

Féadfar a rá go mba chath cinniúnach é Cath Chluain Tarbh sa mhéid is gur cuireadh cosc le leathnú cumhacht na Lochlannach in Éirinn, an dream a chiap muintir Iarthar na hEorpa le dhá chéad bliain, agus léiríodh nach raibh siad dochloíte a thuilleadh. Mhair saíocht dhúchasach na hÉireann gan chur isteach uirthi go ceann i bhfad ina dhiaidh. Agus thug cuimhne an chatha misneach do Ghaeil le linn daoirse na n-ocht gcéad bliain faoi cheannas na nGall, agus an dóchas go bhféadfaí toradh dá leithéid a bhaint amach arís ach cur chuige aontaithe a bheith acu.

Feasta, Nollaig 2014

Abhaile | barr | clár na míosa seo | ar ais