Céard é seo?

An t-eagrán is déanaí

Cartlann

Comórtas

Ordú

Teagmháil

Cóipcheart

Údar-lann

Naisc


Dialann Dúlra


le Séamus Ó Máille




Seanfhocal: Faoilidh (Feabhra) a mharaíonn na caoirigh

In ionad an sionnach rua a bheith ‘ar a’ gcarraig,’ b’amhlaidh go raibh sé sa bhealach romham. Meánoíche a bhí ann agus mé ar mo shlí abhaile ó thábhairne Uí Mhurchú mar ar chaith mé tamall den oíche ag ól leanna. Mura bhfuil sibh ar an eolas, is i Ráth Maonais Uachtarach atá Tigh Uí Mhurchú suite.

Sionnach na cathrach a bhí romham agus cuma ocrach scáinte air. Sea, bhí an tsrón dubh leis an gcosán aige agus é ag smúrthaíl ar fud an bhaill féachaint an éireodh leis goblach ar bith a aimsiú.

A luaithe ba léir dó go raibh daonnaí ag druidim ina threo, isteach leis geata oscailte mar a raibh trí cinn de na haraidí rothaí ina seasamh. Ar aghaidh leis ansin ó ghairdín go gairdín, a shrón chun talaimh riamh aige ag iarraidh teacht ar fheithid nó ar bhrúscar a mhaolódh an t-ocras a bhí á chrá. B’fhánach an mhaise dó é, áfach.

Thart ar dhaichead nó caoga bliain ó shin thosnaigh madraí rua ag cur futhu i mbruachbhailte cathrach, áit a raibh siad slán sábháilte ón gconairt fiaigh, ó lucht seilge is ó lámhach gunnaí tréan. Ach an rud ba mhó a mheall chun na gcathracha iad ná an raidhse bia is bruscair a bhí ar fáil.

Tugaim cuairt minic go leor ar cheantar Ráth Maonais. É mar nós agam na páirceanna poiblí a thaithí ar mo chamchuairteanna. Cúis aoibhnis dom na crainn lánfhásta a sheasann ar an dá thaobh den chosán agus mé i mbun spaisteoireachta leis an ngarchlann.

Tá aird á díriú le tamall anuas ar an gclaochló atá tagtha ar nósanna na bhfaoileán scadán (Laurus argentatus). Go dtí tamall gearr ó shin, ba nós leis an éan mór seo na haillte, na cuanta agus na hinbhir a ghnáthú. Ní rabhadar riamh ró-scáfar roimh dhaoine: leanaidís na báid iascaigh agus an tseisreach i mbun gort a threabhadh.

Ach tá claonadh nua chun na dásachta le feiceáil ina gcuid iompair sa tslí go sciobann siad ceapairí, burgair agus lón eile ó fhámairí cois farraige. Más olc san, tá an foréigean binibeach a chleachtaíonn siad seacht n-uaire níos measa. Dar leis an Seanadóir Ned O’Sullivan, Lios Tuathail: ‘Siad na faoileáin na gaigíní is measa ar an tsráid anois agus iad ag iarraidh líreacáin a bhaint den aos óg agus ag cur lucht pinsin ó chodladh na hoíche.’

Cloisim féin iad go moch ar maidin, agus iad go glórach clamhsánach os cionn Raghnallach ag cuartú iarsmaí shish kebab nó ruainní éisc agus sceallóga a fhágann pótairí na hoíche ina ndiaidh. Dar leis na heolaithe, is é an meath atá tagtha ar an iascach agus infhaighteacht luasbhia agus sólaistí eile sna cathracha na cúiseanna a mhéadaíonn dúchas ionsaitheach na bhfaoileán.

I dteannta na bfaoileán, tá caróga agus fiú fiacha dubha tagtha chun cónaithe sna páirceanna poiblí le tamall anuas. Bhíodh an dá éan seo, de shliocht na bpréachán, seachantach roimh dhaoine agus dúil acu fanacht ar an gcúlráid. Tá fianaise chinnte le tabhairt faoi deara anois go bhfuil maolú áirithe ar an gcoimhthíos a chleacht an fiach dubh agus an charóg i leith an chine dhaonna.

Níor chleacht an spideoigín, áfach, coimhthíos le daoine riamh ach cairdeas agus fiosracht. Cad é mar ghliondar a tháinig ar ár ngarmhac le déanaí nuair a chonaic sé spideoigín á iomlasc féin i mbosca rubair ar chúl an trí-rothaigh sa chúlghairdín. An athbhliain buailte linn agus na trí glúine ag gliúcaíocht trí fhuinneog árasáin ar an mbronntanas a fuair Eoghainín dá bhreithlá. Thum an t-éinín é féin san uisce fearthainne agus chorraigh a dhá sciathán go fuinniúil faobhrach chun smúit nó ábhar díobhálach a bhaint dá chleití. Tar éis dó a scíth a ligean, thug sé arís faoin uisce agus an díograis chéanna á léiriú aige.

Ní túisce deireadh leis an iomlasc ná thosnaigh ar é féin a chluimhriú. Gnó ríthabhachtach é seo i saol na n-éan nach mór dóibh a chomhlíonadh gach aon lá dá saol, más mian leo a gcumas eitilte a bhuanú. Tá faireog ola ag gach éan ar a bhrollach. Agus é i mbun cluimhrithe, priocann sé an fhaireog lena ghiob, gníomh a thálann braoinín ola. Ansin cuimlíonn sé a ghob dá chleití ionas go bhfanfaidh na cleití uiscedhíonach. Murach seo chaillfí bua na heitilte.

‘Ní raibh barr cleite isteach ná bun cleite amach,’ a deirtear nuair a bhíonn gach rud in ord agus in eagar ag duine, ach baineann an bhunbhrí go sonrach le dúchas agus dualgas na n-éan a gcuid cleití a chluimhriú go rialta.

Gluais do chiorcail chomhrá

• Spideog: Robin (Erithacus rubecula)

• Araid rothaí: Wheelie bin

• Faoileán scadán: Herring gull, tuiseal gin., uimh. iolra anseo.

• Líreacán: Lollipop.

• Infhaigheacht: Availability

• Cluimhrigh: Preen

• Faireog ola: Oil gland

• Uiscedhíonach: Waterproof

Feasta, Feabhra 2017

Abhaile | barr | clár na míosa seo | ar ais